Heeft Jerry Springer wel ondertitels nodig?

de Volkskrant, Dag in Dag uit — 26 juli 2000
Brigit Kooijman, Harrie van der Meulen

Hoe vertaal je het kakofonische geschreeuw van deelnemers aan de Jerry Springer Show? Wat doe je met een Engelse woordgrap? Ondertitels op televisie zijn vaak aanleiding voor irritatie. Eindelijk mogen kijkers nu laten zien dat ze het beter kunnen. Aflevering 6 van een serie over het ondertitelen van tv-programma’s.

Deze opdracht komt uit het programma Zomergasten dat op 30 juli wordt uitgezonden. In het Britse programma Crosstalk, uit de tijd dat Margaret Thatcher regeerde, praat de interviewer met de parlementariërs Jerry Hayes van de Conservatieven en Austin Mitchell van Labour, over de vraag of Thatcher alles nog wel zo goed in de hand heeft. Er wordt een fragment getoond waarin Thatcher in een volle zaal zojuist heeft toegezegd de milieu-uitgaven te verdubbelen tot drie miljoen. Als een naaste medewerker haar erop wijst dat de huidige milieu-uitgaven 1,25 miljoen bedragen, zegt ze: “Zorg dan maar gauw dat het anderhalf wordt, dan kunnen we het verdubbelen tot 3 miljoen.” Tegen de zaal: “Dat zal ze leren om me verkeerde cijfers te geven.” Na het fragment begint de Crosstalk-discussie:

Interviewer: “Jerry, small slip or a symptom of something worse?”

Jerry Hayes: “No, I think that was prime Thatcher.”

Jerry Hayes: “She cannot stand backsliding, she cannot stand being poorly briefed.”

Vertaal deze passage volgens de aangegeven indeling. Voor het eerste gedeelte heeft u 80 tekens, inclusief spaties en leestekens, en voor het tweede 61 tekens; een regel mag niet meer dan 43 tekens tellen. De namen van de sprekers worden niet meegerekend.

Oplossingen en commentaar voor zaterdag naar: Ondertitelaar!, de Volkskrant, redactie Dag in Dag uit, postbus 1002, 1000 BA Amsterdam of didu@volkskrant.nl

‘Waarom een programma als Jerry Springer eigenlijk ondertiteld moet worden, is mij een raadsel’, schrijft Richard Dekker. ‘De dialogen gaan voor een belangrijk deel verborgen achter de censuurbliep en wat er wel aan uitspraken doorkomt, kunnen de kijkers met het geluid uit zelf wel invullen. En als je het mij vraagt is het gros van de vaste kijkers niet eens in staat om de ondertiteling te lezen.’ Nick Klaverstijn besluit de toelichting op zijn oplossing met: ‘Maar ach, het gaat hier slechts om een vertaling van de Jerry Springer Show.’

Voor de ondertitelaar bestaat er geen onderscheid tussen pulp en highbrow-programma’s. Net als de cameraman heeft hij een dienende functie en zijn smaak speelt geen rol. Natuurlijk is het leuk om zo nu en dan een kwaliteitsfilm te vertalen, al was het alleen maar omdat dit vanwege de goed doordachte dialogen meestal minder moeite kost dan een goedkope soap of chaotische talkshow.

Voorafgaand aan de passage uit Jerry Springer waarvoor we een vertaling vroegen, heeft gast Tanisha haar partner bekend dat ze biologisch een man is. De partner is geschokt, maar besluit uiteindelijk dat hij de relatie toch wil voortzetten. Springer reageert: “Well, that’s admirable, of course.” Waarop Tanisha verontwaardigd antwoordt: “Abnormal? What’s so abnormal about it?” Een eenvoudig misverstand, gebaseerd op de klankovereenkomst tussen ‘admirable’ en ‘abnormal’.

De kunst was om een vergelijkbare klankcombinatie te vinden in goed Nederlands, die recht doet aan wat de sprekers zeggen en niet geforceerd overkomt. Het moest een logisch misverstand zijn en het kwam dus op subtiliteit aan. Een greep uit de legio goede oplossingen: prijzenswaardig/eigenaardig, bewonderenswaardig (lovenswaardig)/ongeloofwaardig, perfect/pervers, geschikt/geschift, te gek/gek.

De eindredactie van inVision heeft gekozen voor: “Daar is niets op tegen, natuurlijk./Tegennatuurlijk, hoezo?”, van Joop Houtman. Hij mag zich winnaar noemen van deze week, samen met vijf inzenders die een vrijwel identieke oplossing hadden, maar alleen ondertiteltechnisch een fractie minder goed scoorden. Ondertitelaar! was erg gecharmeerd van de vondsten met ‘chic’ en ‘ziek’, zoals in de vertaling van Hannie Bakker: “Nou, ik moet zeggen, dat is chic./Ziek? Wat is daar nou ziek aan?”

Goed schelden is een kunst en voor ondertitelaars betekent dat vooral: je inhouden. Bij de bekende censuurpiepjes ga je niet liplezen, maar typ je braaf drie puntjes. Als er wel hoorbaar gescholden wordt, hou je het over het algemeen bij ‘klootzak’ of ‘smeerlap’. ‘Fucking’ — als krachtterm, niet als werkwoord — wordt hoogstens een keer ‘verdomme’, maar blijft meestal onvertaald. Niet uit preutsheid of fatsoensrakkerij, maar omdat grove taal zwart op wit (of wit op zwart) veel harder en explicieter overkomt dan gesproken. Beeld en geluid maken al voldoende duidelijk, en dat is maar goed ook want vaak heb je niet eens de ruimte om alle registers open te trekken. Zoals vaste lezers van deze rubriek inmiddels weten, moet een ondertitelaar vaak extreem inkorten. “You know what I would do to you out there in the Bronx, where I come from, when you would be talking such crap? I’d take you out and stab you with a fucking knife or just stamp the fucking shit out of you”, wordt in vertaling: “Hou je muil nou eens, of ik trek die klotekop van je romp.”

Copyright: Kooijman & vd Meulen