Zo kun je een kwartier op één zin zwoegen

de Volkskrant, Dag in Dag uit, 20 september 2000
Brigit Kooijman, Harrie van der Meulen

Oplossingen en commentaar naar: Ondertitelaar!, de Volkskrant, redactie Dag in Dag uit, postbus 1002, 1000 BA Amsterdam of didu@volkskrant.nl. Bijdragen die voor vrijdag 12.00 uur binnen zijn, komen in aanmerking voor uitzending diezelfde avond.

De nieuwe vertaalopgave komt uit de romantische komedie Different For Girls, die aanstaande vrijdag wordt uitgezonden op Nederland 1. Een vrouw (Kim) krijgt bloemen van een man als spijtbetuiging voor zijn onaangename gedrag. Op het kaartje staat: “To Kim. I behaved like a vending machine: Out of order.”

Hoe vertaal je het kakofonische geschreeuw van deelnemers aan de Jerry Springer Show? Wat doe je met een Engelse woordgrap? Ondertitels op televisie zijn vaak aanleiding voor irritatie. Eindelijk mogen kijkers nu laten zien dat ze het beter kunnen. Aflevering 14 van een serie over het ondertitelen van tv-programma’s.

Voor de eerste zin heeft u maximaal 40 tekens, inclusief spaties en leestekens, en voor de tweede maximaal 15. Voor de verandering geven we de vertaling erbij die klaarligt voor uitzending. Deze luidt: “Ik heb me als groot geld gedragen: Ongepast.” Ondertitelaar! stuurt de beste oplossingen naar de NOB-vertaalafdeling, die beslist of deze tekst gehandhaafd blijft of dat er een betere vondst is gedaan door een lezer van de Volkskrant.

In het vertaalprobleem van vorige week vertelt een verdachte van Latijns-Amerikaanse afkomst in de reality-serie Cops aan een agent dat hij in de gevangenis heeft gezeten voor “domestic violation”, een verhaspeling van “domestic violence” (huiselijk geweld). De agent herhaalt: “Domestic violation?”, waarop de verdachte uitlegt: “My wife called the cops on me.” En dan valt het kwartje bij de ondervrager: “O, domestic violence.”

“Na al die afleveringen met comedy is het wel moeilijk om er geen grap van te maken”, schreef Marcel Vermaat. Sommigen is dit niet gelukt. “Huisvredebreuk? / O, dubbele schedelbreuk” was bijvoorbeeld de veel te leuke oplossing van Ruth Currie. Spijtig genoeg grijpt ook Jan Steeman er weer naast met zijn inzending “Geweldig thuis? / Geweld in huis”. “Ik probeer het nog één keer”, schreef Steeman. “Volgende week vertrek ik voor een halfjaar naar Spanje en de Volkskrant wordt niet nagezonden.” Maar via de beloofde Ondertitelaar!-website, die over een paar weken hopelijk online is, kan hij ook vanuit het buitenland gewoon blijven meedoen.

Opmerkelijk genoeg vertaalde zeker de helft van de inzenders het onbestaande vergrijp “domestic violation” met “huisvredebreuk”, waar je natuurlijk wel degelijk voor veroordeeld kunt zijn. Gezien de niet-begrijpende reactie van de agent is dat dus geen gelukkige keuze. Niettemin was de eindredactie van AVailable “aangenaam verrast door de leuke en intelligente oplossingen”. Er is uiteindelijk gekozen voor de vondst met “huishoudelijk geweld”, een al dan niet opzettelijke verspreking die je wel vaker hoort. Deze vertaling was door vijf lezers ingestuurd: Ine ter Borch, Karl Postma, Stella Linn, Martin Koeman en Jur van den Berg.

Voor “My wife sent the cops on me” zijn - binnen het maximum aantal tekens - vele goede variaties mogelijk. Een voltooid verleden tijd is wel mooi hier, omdat de verdachte inmiddels alweer uit de gevangenis is. “The cops” is in ondertitels bijna altijd gewoon “politie”, en niet de smeris, de juut of de kit. Alleen als politiemensen het zelf over “cop” hebben, kan het soms met “diender” worden vertaald. De definitieve vertaling luidt nu dus: “Huishoudelijk geweld? / M’n vrouw had de politie gebeld / O, huiselijk geweld.”

En zo kun je, ook als ervaren ondertitelaar, zomaar een kwartier bezig zijn met één zinnetje van een anonieme, niet zo geweldig Engels sprekende drugsgebruiker uit Fresno, Californie. Hoe lang moet een ondertitelaar dan wel niet zwoegen op, zeg, een hele scène van de taalvirtuozen van Monty Python? Twintig minuten. Althans, zoveel tijd kostte het Ondertitelaar! vorig jaar om de papegaaien-sketch te vertalen, de classic uit Monty Python’s Flying Circus. Er mag dan een aura van onvertaalbaarheid hangen rond de humor van de Pythons, deze dialoog bleek in elk geval verrassend simpel:

“I wish to make a complaint. - Sorry, we’re closing for lunch. (. . .) It’s stone dead. - No, it’s resting. - All right then, if it’s resting I’ll wake it up. Hello, Polly! I’ve got a nice cuttlefish for you when you wake up, Polly Parrot. There it moved. - No, it didn’t. That was you pushing the cage. - I did not. - Yes, you did. - Hello, Polly Polly Parrot. Wake up.” (John Cleese slaat met dode papegaai op toonbank.) “Now that’s what I call a dead parrot.”

Copyright: Kooijman & vd Meulen