Vertalen voor ondertitels: Thatcher, ‘backsliding’ en de InterTran-blunder

de Volkskrant, Dag in Dag uit, 2 augustus 2000
Brigit Kooijman en Harrie van der Meulen

Vertaal deze passage volgens de aangegeven indeling. Voor het eerste gedeelte heeft u maximaal 58 tekens, inclusief spaties en leestekens, en voor het tweede maximaal 43; een regel mag niet meer dan 39 tekens tellen. Het programma is na de zomer te zien op Net5. Ondertitelaar! stuurt de beste oplossingen naar Broadcast Text Amsterdam, die beslist welke voor uitzending wordt gebruikt. Oplossingen en commentaar voor zaterdag naar: Ondertitelaar!, de Volkskrant, redactie Dag in Dag uit, postbus 1002, 1000 BA Amsterdam of didu@volkskrant.nl

Hoe vertaal je het kakofonische geschreeuw van deelnemers aan de Jerry Springer Show? Wat doe je met een Engelse woordgrap? Ondertitels op televisie zijn vaak aanleiding voor irritatie. Eindelijk mogen kijkers nu laten zien dat ze het beter kunnen. Aflevering 7 van een serie over het ondertitelen van tv-programma’s.

Deze opgave komt uit de comedyserie Frasier. Vader Crane komt de kamer binnenlopen met een zak chips in zijn hand. Meteen komt het hondje, Eddie, aanrennen. De dialoog tussen Crane en huishoudster Daphne begint als volgt.
Vader Crane: “Oh, how does he always hear me?”
Daphne: “He doesn’t. He just swings through every twenty minutes.”
Daphne: “He knows you’ll be eating some kind of junk.”

Ze mag dan al een tijd van het toneel zijn verdwenen, bij de naam Thatcher laaien de emoties nog altijd op. Jos van der Laan moest, voor hij aan het vertalen sloeg, zijn weerstand overwinnen tegen dat ‘gewapende mantelpak’ en bij Otto Holzhaus kwamen herinneringen boven uit de tijd dat hij voorlichter was van burgemeester Hustinckx van Nijmegen. Deze pleegde zijn toespraken te onderbreken met teksten als: ‘Dat schrijf je met dt, afdeling voorlichting!’

In de opgave van vorige week discussieerden twee parlementariërs over de vraag of Margaret Thatcher nog wel in vorm is. Na een beeldfragment waarin ze een medewerker publiekelijk terechtwijst, vraagt de interviewer aan Jerry Hayes, een trouwe Thatcher-aanhanger: “Jerry, small slip or a symptom of something worse?” Hayes antwoordt: “No, I think that was prime Thatcher. She cannot stand backsliding, she cannot stand being poorly briefed.”

Lastig, omdat woordenboeken Engels-Nederlands tekortschoten, zeker bij ‘backsliding’. Hayes gebruikte dat woord in de betekenis van ‘incompetence’ (onbekwaamheid), maar dat zou te hard klinken uit de mond van een politicus. Het zegt niets meer of minder dan dat Thatcher er een hekel aan heeft wanneer haar medewerkers fouten maken. Vertalingen als ‘ze kan niet tegen gezichtsverlies’ of ‘ze zal nooit terugkrabbelen’ geven dat niet voldoende weer, al zal een eindredacteur ze waarschijnlijk probleemloos laten passeren. Dat is ook gebeurd met de uitgezonden NOB-vertaling: ‘Ze kan niet tegen terugkrabbelen en slecht voorgelicht worden.’ Eerlijk is eerlijk, het gaat hier om nuances waarmee normaal gesproken alleen Proust-vertalers zich bezighouden.

“‘Ze krijgt de pest in als men haar afvalt’, was een veel ingestuurde, maar niet zo logische vertaling. Je baas verkeerde cijfers geven wil nog niet zeggen dat je haar afvalt.” Een handjevol inzenders zat in de juiste richting, onder wie Joke Avegaart-van Gogh: “Ze eist volledige inzet en correcte gegevens”. Amy Bais: “Ze kan niet tegen half werk of slecht voorgelicht worden”. En Jurjen van der Vlist: “Ze kan er absoluut niet tegen als ze fout wordt ingelicht.”

Maar dan hadden we ook nog ‘slip’ (uitglijder of foutje, maar niet: verspreking) en ‘prime’. Dat laatste woord verwijst niet naar ‘premier’ zoals sommigen dachten, maar geeft aan dat Thatcher juist wel in topvorm is (‘Thatcher ten voeten uit’, ‘Thatcher op haar best’, ‘op en top Thatcher’). ‘Symptom of something worse’ is door velen goed en beknopt vertaald met ‘Teken aan de wand’, maar dat was natuurlijk niet de enige mogelijkheid.

Twee inzenders die op alle onderdelen hoog scoorden, zijn Annelies Hellings: “Een foutje of zit er meer achter? Nee, dat is nou typisch Thatcher. Ze kan het niet uitstaan als ze slecht geïnformeerd wordt” en Cathelijne Bouwkamp: “Een misstap of het begin van ’t einde? Integendeel, dit is Thatcher op haar best. Ze pikt het niet als ambtenaren haar niet goed informeren.”

Woordenboeken zijn weliswaar onmisbaar bij ondertitelen, maar voor het vinden van de juiste vertaling grijp je vaak mis. Zoek je bijvoorbeeld het Nederlandse equivalent voor ’life-support system’, de medische apparatuur waarmee een ambulance is uitgerust, dan vind je in Van Dale Engels-Nederlands ’levensinstandhoudingssysteem’.

Als voor een menselijke vertaler woorden soms al een probleem zijn, hoe kan een computer dan ooit hele zinnen vertalen? Al veertig jaar lang proberen het bedrijfsleven en de wetenschap een werkbaar systeem voor automatisch vertalen te ontwikkelen, maar de resultaten zijn vooralsnog tamelijk mager. Erik van Rijn schreef dat hij het zinnetje “She cannot stand backsliding” heeft losgelaten op de vertaalmachine InterTran op internet. Die brouwde ervan: “Zij kan niet tentoonsstellingsstand terugval.” Ondertitelaar! was benieuwd wat InterTran zou maken van “I think that was prime Thatcher”. Het werd: “Mij vinden welk watertje puik Riet”.

Copyright: Kooijman & vd Meulen